تئاتر ستمدیدگان؛ ابزاری برای تغییرات اجتماعی در زندانها + بخش اول
- شناسه خبر: 2106
- تاریخ و زمان ارسال: 16 آذر 1404 ساعت 20:00
چکیده: پایگاه خبری لرستان خبر؛ از میان انواع کارکرد تئاتر، کارکرد تربیتی و اصـلاح رفتار در قالب تئاتر شـورایی و تئاتر درمانی در ایران بیشتر مورد اسـتقبال قرار گرفته اسـت. مخاطبین این نوع تئاتر عمدتا افرادی هسـتند که نیاز به تغییر در رفتار، شـیوه زندگی با اندیشـه را احسـاس میکنند. اما با توجه به محدودیتهای اجرای این نمایش، مانند تهیه متن مناســـب، فضـــای کاربردی موثر و توانمندی هنرمندان این شـــیوه در برقراری ارتباط موثر، بعضـــی از گروههای اجتماعی از کارکرد این نوع نمایش کمتر بهره بردهاند. گروه زندانیان با توجه به شـرایط خاص امنیتی وحفاظتی به نسـبت بقیه گروهها سـهم کمتری از مشـارکت در این شـیوه هسـتند، لذا بررسـی کارکرد نمایش شــورایی در زندانها که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته باید به شــیوهای علمی و تحلیلی مورد پژوهش قرار گیرد.
۱- مقدمه
تئاتر شـورایی برای کسـانی اسـت که جان به لب شـدهاند، که در آسـتانه شـکسـت میزیند اما نمیخواهند به نیروهای بیعدالتی اجازه دهند که در امور انسـانی حرف آخر را بزنند، تئاتر شـورایی آموزش و تلاشـی مردمی اسـت به مدد نشـانهها و اسـتعارههای مجسـم، موقعیتهای خیالی و بازیهای جدی خالقان آن عموما کســانی هســتند که در کوچهها، میدانها، دادگاهها، اتاقهای پذیرایی خانهها، بازارها، زمینهای بازی و بیمارسـتانها در گردشاند و با چشـم و گوشـی کاملا بازا جزای زندهی دنیای اجتماعی را رصـد میکنند، رویدادها را از فراموشـی میرهانند و آنها را به تجربه بدل مینمایند. اینان خوشــه چین، آموزشپذیر و خالقاند. ما کنشــگران تئاتر شــورایی و فرزندان معنوی آگوسـتو بوآل، صـاحب نظر اهل آمریکای لاتین که با خلق این نوع تئاتر رادیکال به شـهرت رسـید، به دلیل اسـتفاده از فرمها و ابزارهایی که به کار میبندیم قابل تشـخیص از یکدیگریم.
بی شـک تئاتر سـنتی پرده، صـحنه، دیوارهای سـه گانه عینی و دیوار نمادینی که بازیگر را از تماشـاگر جدا میکند میتواند قدرتمند باشـد؛ نمونهاش مرگ فروشـنده اثر «آرتور میلر» یا آمد و شـدِ جو ترنر اثر «آگوسـت ویلسـون». اما در تئاتر بوآل، مردم صـرفا در یک اجرا حضـور پیدا نمیکنند بلکه وارد یک فرایند خلاق میان فردی میشـوند، هدف تئاتر در این سـنت، به حرکت درآوردن مردم اسـت؛ نه از راه پند و اندرز، که از راه نیروی رضـایت بخش فرمهای هنریاش: با پویاسـازی یا بازی، با تئاتر نامرئی، تئاتر مجســمه و تئاتر مجادله .کنشــگران این نوع تئاتر، موقعیتهایی را طراحی میکنند که به طور عمدی رخنه پذیرند، در حالیکه ورودیه سـالنهای پرزرق و برق تئاترِ مرسـوم مانع از حضـور افرادی میشـود که برای پرداخت اجاره بها باید دسـت و پا بزنند، همهی آنچه در تئاتر شـورایی لازم اسـت زمینی اسـت که زیر پای هر کسـی هسـت و شـجاعت پا پیش گذاشـتن و رفتن به روی صـحنه (یا برای بعضـی دیگر پا پس کشیدن و به دیگران فرصت دادن) و این به شما امکان میدهد تا نشان دهید که یک بازیگرید.
احکام ســالب آزادی زندانیان، در قالب نگهداری در کانون اصــلاح و تربیت نمود مییابد. نگهداری زندانیان معارض با قانون با هدف اصــلاح و درمان آنها صـورت میگیرد. از اینرو، کاملا_ همسـو با اهداف اولیه و اصـلی نظام عدالت کیفری زندانیان اسـت. توجه به این نکته لازم اسـت که دادرسـی زندانیان تنها باهدف تربیت و تأمین مصـلحت آنها سـاماندهی شـده و بنیان این نظام بر پایه پیشـگیری رشـدمدار، اسـتوار اسـت. رویکرد پیشــگیری رشــدمدار نیز با تمرکز بر تربیت و مداخله در شــخصــیت زندانیان به دنبال پیشــگیری از بزهکاری و مزمن شــدن آن اســت. برنامههای آموزشـی، فرهنگی و تفریحی موجود در کانون اصـلاح و تربیت تماما_ القاکننده مفهوم نظم، مسـئولیتپذیری و آموزش زندگی سـالم اسـت که در جهـت رفع عوامل خطر بزهکـاری مددجویان تنظیم شـــدهاند. بهعبـارت دیگر، محوریت تمـام تدابیر نامبرده را اصـــلاح و تربیـت زندانیـان تشـــکیل میدهد. تأکید اســناد بینالمللی موجود در این زمینه نیز، بر تأمین امکانات رفاهی، آموزشــی و تربیتی زندانیان محروم از آزادی بر این امر صــحه میگذارد. از اینرو تدابیر و برنامههای اجرایی کانون اصـــلاح و تربیت کاملا_ همســـو با اهداف پیشـــگیری رشـــدمدار بوده و تأمینکننده اهداف رشدمدار نظام عدالت کیفری زندانیان درمجموع و بهطور خاص میباشد(نیازپور، ۱۳۹۱،ص ۲۳).
برنامههای آموزشــی کانون اصــلاح و تربیت، در دو حوزه تحصــیلات علمی و حرفهآموزی دنبال میشــوند؛ برنامههای مذکور با توانمندســازی علمی و عملی زندانیان، فرصـــتهای مشـــروع دســـتیابی به اهداف را در دســـترس آنها قرار میدهند. چنین رویهای از منظر نظریه فشـــار، در پیشـگیری از جرایم مؤثر اسـت. تصـور غالب در این نظریه، آن اسـت که علت جرم را میتوان در ناکافی یا نامناسـب بودن ابزارها یا فرصـتهای دسـتیابی به برخی هدفها، نهفته دید. ابزارها یا فرصـتهایی که ناکافی یا نامناسـب بودن آنها در مقایسـه با دیگر ابزارها و فرصـتهایی آشـکار میشـود که در دسـترس افراد دیگر جامعه قرار دارد. یکی از راهبردهایی که این نظریه، آن را در مسـیر کاهش جرم مورد توجه قرار داده، دوباره جامعهپذیر نمودن بزهکار در خصوص هدفها، وسایل و شیوههای مرسوم اجتماعی است. (سلیمی،۱۳۸۶،ص۱۱).
از نقطهنظر پیشگیری از جرم، نظریههای فشـار از اقداماتی پشـتیبانی میکند که هدف آن، گسـترش فرصـتهای تحصـیل، اسـتخدام و دیگر فرصـتهای اجتماعی اسـت؛ بنابراین، توجه به این موضــوع در عرصــه تدابیر رشــدمدار لازم اســت که به دنبال جلوگیری از تکرار جرم زندانیان بزهکار اســت.
با توجه به موارد مطرح شده، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی نقش تئاتر شورایی در تقویت شرایط ایجاد ارتباط انسانی موثر منجر به یادگیری در زندانیان زندانهای استان یزد میباشد و به دنبال پاسخگویی به این پرسش هستیم که تئاتر شورایی تا چه اندازه بر میزان آموزش زندانیان موثر است؟
۲- مبانی نظری و پیشینه پژوهش
در تئاتر شـورایی اعتقاد بر این اسـت که همه توان خلق تئاتر دارند چون همه از تخیل خلاق برخوردارند، بنابراین هم در فرایند شـکل گیری و هم در اجرای یک نمایش همه باید مشـارکت داشـته باشـند .چون موضـوع نمایش شـورایی از خود اجتماع گرفته میشـود، اعضـای اجتماع از انگیزش زیادی برای مشــارکت در این خلاقیت جمعی برخوردار خواهند بود (قهرمانی نژاد،۱۳۹۳،ص۱۰). تئاتر شــورایی هنر تئاتر را در دســترس همگان قرار میدهد تا عامه مردم هم لذت خلاقیت هنری را بچشــند و هم در راه عادلانه کردن روابط اجتماعی گام بردارند؛ روابط بین اجراگران و تماشـاگران، معلمان و شـاگردان، مردان و زنان، والدین و فرزندان و نهایتا مسـئولان و شـهروندان .برای این مهم هفت تکنیک به کار گرفته میشـود که هر کدام منجر به اجرای یک نمایش میشـوند؛ نمایشـی که ارتباط یکسـویه، آمرانه و سـرکوبگرانه را میشکند و زمینه را برای گفت و گویی ایده آل و عاری از هر گونه تنش مهیا میسازد (قهرمانی نژاد،۱۳۹۳،ص۱۳).
تئاتر شـورایی را عموما به درختی تشـبیه میکنند که ریشـه آن را فیلسـوفانی چون سـقراط، هگل، مارکس، جان دیویی، یورگن هابرماس و آموزشـگرانی نظیر پائولو فریره و زیبایی شـناسـانی چون ارسـطو و برشـت میسـازند؛ تنه آن متشـکل از بازیهای نمایشـی اسـت که منجر به هشـیاری و بیانگری بدن مردم میشـود و موقعیتهای نمایشـی را شـکل میدهد؛ شـاخ و برگ آن نیز شـامل هفت تکنیک کلاسـیک تئاتر شــورایی اســت که عبارتاند از :مجســمه، روزنامه، دراماتورژی همزمان، مجادله، رنگین کمان آرزو، نامرئی، و تئاتر قانونگذار (قهرمانی نژاد،۱۳۹۳،ص۱۴).
تئاتر شـورایی به شـکل درختی اسـت که ریشـه در فلسـفه، تاریخ، اقتصـاد، سـیاسـت و اخلاق دارد؛ تنه آن را بازیهای شـورایی میسـازند و شـاخ و برگ آن تکنیکهایی است که با دو روش ” تئاتر مجسمه” و “تئاتر مجادله” قوام یافته اند. تئاتر شورایی همچون درخت، نمادی از “وحدت در عین کثرت” و ” کثرت در عین وحدت” است.
مروری بر پیشینه تحقیق
هنر تئاتر در ایران پیشــینهای دراز دارد و ســبکی از آن در نمایشهای تعزیه نمود یافتهاســت. در کتاب تاریخ بخاراآمدهاســت که نمایش ایران از آیین اسـطوره و شـعایر برخاسـتهاسـت. اولین تئاتر ایران در شـهر رشـت شـروع به کار کرد. نخسـتین تئاتر زنان در ایران نمایش آدم و حوا بود که توسـط جمعیت نسـوان وطنخواه در تهران اجرا شـد theatre in iran. از آغاز آشـنایی ایران با تئاتر غربی تا نهادی شـدن تئاتر در حدود یک قرن طول کشــید و هنوز نیم قرن دیگر لازم بود تا جامعه ســنتی ایران تئاتر را بشــناســد، بپذیرد و خود زبانی مســتقل و ایرانی در تئاتر بیفکند (قهرمانینژاد،۱۳۹۳،ص۲۰).
یکی از تحقیقاتی که در این زمینه انجام یافته پژوهشـی اسـت با عنوان” هنر و روح تئاتر شـورایی در زندان۱ ” که توسـط آقای کاتیا بوشـلیتنر۲ در کتاب”بارقههای آزادی” نوشـته اسـت که در این کتاب به موضـوع رهاسـازی زندانیان از گرهها و عقدههای درونی در محیط بسـته زندان با اسـتفاده از تکنیکهای تئاتر شـورایی میپردازد. این کتاب از منظر نوع و شـیوه تئاتر یعنی تئاتر شـورایی و هم تمرکز بر کارکرد روانی فردی زندانها، رابطه معنادار و نزدیکی با این پژوهش دارد. روشها، تئوریها و نتایج حاصله از این کتاب به عنوان منبع موثر در این پژوهش قرار خواهد گرفت.
یکی دیگراز تحقیقاتی که در این زمینه انجام یافته پژوهشــی اســت با عنوان” مورد پژوهیهای بین المللی و چالشهای عملی که توســط مونیکا پرندرگسـت و جولیانا سـاکسـتن در کتاب”تئاتر کاربردی (فصـل ۸)” نوشـته شـده اسـت. در این کتاب به سـه مورد پژوهی در زندانهای آمریکا و برزیل پرداخته و در آنها مواردی چون شــهروندی انتقادی در زندان، رابطه والد زندانی با خانواده و مقوله حقوق بشــر در زندان بررســی شــدهاند. این کتاب با مورد توجه قرار دادن نمونههای ملموس رفتاری و نیازهای اســاســی زندانیان ســعی در معرفی کارکردهای تئاتر در زندانها دارد. هرچند حیطه مورد بررسی این کتاب شامل سه مکان متفاوت با سطح نیازهای گوناگون و با پژوهش حاضر رابطه خیلی نزدیک ندارد اما از نظر چگونگی اجرای تئاتر با زندانیان میتواند مورد توجه قرار گیرد (قهرمانینژاد،۱۳۹۳،ص۲۱).
همچنین یکی دیگراز مقالاتی که در این زمینه انجام یافته، پژوهشــی اســت با عنوان” تئاتر شــورایی در زندان زنان” که توســط غزاله کنعان پناه و گلرخ بروجردی در کتاب “تئاتر شـورایی” نشـر جهاد دانشـگاهی نوشـته شـده اسـت که در آن بیشـتر به مباحث کلی و تعاریف تئاتر شـورایی در زنـدانهـا و زنـدانیـان زن پرداختـه و آنچـه بـه نظر میرســـد اینکـه موارد را کلی و بـدون در نظر گرفتن نمونـههـای خـاص مورد بررســـی قرار داده امـا تعاریف، اصطلاحات و معرفی اجمالی تئاتر شورایی در زندانها میتواند موثر باشد.
یکی از تحقیقاتی که در این زمینه انجام یافته پژوهشـی اسـت با عنوان”تئاتر شـورایی در زندانها: بررسـی هشـت سـال کار با بزرگسـالان و جوانان در زندانها” که توســط آقای مارتین مورگان میچل۳ در رســاله دکترای خود در ســال ۲۰۰۷ نوشــته اســت و به بررســی نقش آیینی تئاتر شــورایی و بازیهای نمایشـی در اجتماع پذیری و همگرایی زندانیان در محیط زندانها پرداخته اسـت. این پژوهش بیشتر به بررسـی تاثیر تئاتر شـورایی در ایجاد روابط بین فردی و گروهی در محیط زنـدان میپردازد بـه گونـهای کـه تحمـل شـــرایط زنـدان در طول مـدت محکومیـت برای زنـدانیـان راحـتتر باشــد. هر چند تاثیرات این شــیوه میتواند بعد از محکومیت نیز ادامه داشــته باشــد اما هدف اصــلی پژوهش تاثیر ماندگار شــخصــیتی نیســت. اما تکنیکهای به کار رفته در اجرا، تحلیل این پژوهش و از طرفی ساختار تئوریک آن می تواند منبع موثر برای پژوهش حاضر باشد.
یکی از مقالاتی که در این زمینه انجام یافته پژوهشـی اسـت با عنوان” شـهروندی انتقادی: بوال، برزیل و تئاتر در زندانها۴” که توسـط آقای جیمز تامســن ۵ مورد بررســی قرار گرفت. در این مقاله به اجرای پروژه “حقوق بشــر” در زندانهای برزیل از طریق تئاتر شــورایی میپردازد. این مقاله بیشتر بارویکرد نگاه کلی به مفهوم شهروندی و شناخت حقوق شهروندی زندانیان و رابطه آن با حقوق بشر میپردازد. روند آموزش و انتقال این مفاهیم با ابزار تئاتر صـورت میگیرد. هرچند از نظ جامعه هدف نزدیک به پژوهش حاضـر اسـت و میتواند در بسـیاری موارد به عنوان یک منبع موثر اسـتفاده شـود اما به طور کلی به تئاتر به شـیوه اجرای صـحنهای مرسـوم پرداخته و مشـارکت زندانیان در آن به میزان تئاتر شـورایی نیسـت. به هر حال از منظر کلی حیطه پژوهش میتواند رابطه کارکردی با این پژوهش داشــته باشــد (ابراهیمی ،۱۳۷۹،ص۲۹). با در نظر گرفتن مبانی پیش گفته شده، جهت دست یافتن به هدف اصلی پژوهش، فرضیه زیر مطرح و مورد آزمون قرار گرفته است.
فرضیه پژوهش: تئاتر شورایی می تواند شرایط ایجاد ارتباط انسانی موثر منجر به یادگیری را در زندانیان تقویت نماید.
تئاتر ستمدیدگان (Theatre of the Oppressed)، که کارگردان، نمایشنامهنویس و نظریهپرداز برزیلی، آگوستو بوال در دهه ۱۹۶۰ آن را توسعه داد، امروزه به عنوان یک شیوه و متد خلاقانه تئاتری برای بیان مشکلات اجتماعی محسوب میشود. هدف اصلی این متد ایجاد تحول گسترده اجتماعی و سیاسی است. این شکل تئاتر از دل مبارزات طبقاتی و نابرابریهای اجتماعی در برزیل به وجود آمد و سپس به ابزاری مهم و قدرتمند برای نمایش اعتراضات جمعی و مشارکت مستقیم جامعه در روند تغییر حکومت و رژیمهای توتالیتر شد.
بوال تحت تاثیر نظریهها و آموزههای «پائولو فریره» در حوزه آموزش ستمدیدگان، دست به خلق تکنیکهایی در حوزه تئاتر زد تا معترضین بتواند از تئاتر به عنوان ابزاری برای ترویج و ترغیب مردم در تغییر سیاسی و اجتماعی استفاده کنند. در تئاتر ستمدیده، مخاطب از نظارهگر محض خارج و به شخصی بدل میشود که توانایی تغییر ماهیت زندگی خود را دارد.
مفاهیم اصلی تئاتر ستمدیدگان
تئاتر ستمدیدگان یک سبک تئاتری صرف نیست؛ بلکه رویکردی تعاملی است که بر اساس مشارکت مخاطب شکل میگیرد. این سبک میخواهد تماشاگر منفعل را به بازیگر فعال تبدیل کند و از طریق نمایش مشکلات، راهحلهایی برای تغییر اجتماعی پیدا کند. در این شیوه، تئاتر از یک سرگرمی صرف به یک فعالیت آموزشی و رهاییبخش بدل میشود.
گردآورنده و پژوهش: امیرمحمد حسنوند
انتهای پیام//
نویسنده خبر::
-
کارشناس مدیریت/ روزنامهنگار
سوابق رسانهای: عضو سابق هیات مدیره خانه مطبوعات لرستان/ عضو سابق کمیته آموزش و پژوهش خانه مطبوعات کشور/ روابط عمومی جامعه اسلامی کارگران لرستان/ سرپرست روزنامه اقتصادی ملی و نسیم در لرستان/ معاونت رسانه مجمع مشورتی نظام مسائل لرستان/ صاحب امتیاز و مدیرمسئول «پایگاه خبری لرستان خبر»
علاقمندیها: خبر و عکاسی، فوتبال، والیبال
ارشیو اخبار این نویسنده::
آخرین اخبارخرداد ۱۰, ۱۴۰۵بازگشت مالکیت ۱۳۳ هکتار از زمینهای سایت مرکزی به دانشگاه
آخرین اخبارخرداد ۴, ۱۴۰۵«پیش ثبتنام» دبیرستانهای دانشگاه لرستان
آخرین اخبارخرداد ۴, ۱۴۰۵دو پروژه بزرگ در شهرکهای صنعتی لرستان به بهرهبرداری میرسد
آخرین اخبارخرداد ۳, ۱۴۰۵اهدای خون ورزشکاران لرستانی به مناسبت سالروز آزادسازی خرمشهر
